Stageverslag Maureen Garconius

De Nederlandsche Vereeniging van Antiquaren organiseert sinds twee jaar in samenwerking met de master-studie Boekwetenschap van de Universiteit van Amsterdam een stage voor studenten Boekwetenschap. Deze stage duurt ca. 4 maanden, en is opgedeeld in delen van één maand. Eke maand werkt de student bij een andere antiquaar. Dit geeft de student de gelegenheid kennis te maken met de verschillende facetten van het antiquariaat, en de opgebouwde kunde te toetsen aan de praktijk van het boekenvak.

In 2016 beet Rachel Biezepol uit Rotterdam het spits af (zij werkt nu bij Antiquariaat Schuhmacher), en in de zomer en herfst van 2017 volgde Maureen Garconius. Hieronder volgt haar – verkorte – stageverslag.

Student Boekwetenschappen en ook op zoek naar een stageplek bij de NVvA? Neem dan contact op met onze secretaris Peter Everaers (secundus@zeelandnet.nl) voor meer informatie.


Stageverslag masterstage Boekwetenschap en handschriftkunde
Universiteit van Amsterdam
Zomer/herfst 2017

Stagebegeleiders:
Frank Rutten
Paul Dijstelberge

‘Incunabelcollege’ bij Antiquariaat Fokas Holthuis (Foto: Nick ter Wal)

DEEL I (1 juli – 31 augustus 2017)

ANTIQUARIAAT VAN DER STEUR

Het eerste deel van het stageprogramma vond plaats te Den Haag, bij Antiquariaat A.G. van der Steur. Het antiquariaat werd in 1974 opgericht in Haarlem door Ab van der Steur. Aanvankelijk begonnen als verzendantiquariaat, werd in 1989 de stap gezet tot een open antiquariaat. Verwerving geschiedde met name middels het aankopen op veilingen. Specialismen waren het oude boek, oude prentkunst, pamfletten, genealogie, Nederlandse letterkunde in de periode 1700-1880 en manuscripten. Na de dood van Van der Steur in 2012 werd het antiquariaat nagelaten aan zijn twee kinderen, Arine van der Lely-van der Steur en Ard van der Steur, die de zaak voortzetten. Het oude pand in Haarlem was zeer nodig aan renovatie toe. Daarom werd het in augustus 2016 verruild voor een pand in de Haagse Archipelbuurt. Tegenwoordig fungeert het  antiquariaat wederom als verzendantiquariaat. Bestellingen vinden veelal plaats via het internet en worden de klant toegezonden of (op afspraak) opgehaald in de Balistraat.

WERKZAAMHEDEN
Mijn werkzaamheden lagen nog niet vast voor de aanvang van de stage. In overleg met mevrouw van der Lely werd tijdens ons kennismakingsgesprek besloten dat ik mij zou bezighouden met het beschrijven van de pamfletten. Het pamflettenbestand in het antiquariaat is nog niet in zijn geheel in kaart gebracht. In het verleden heeft een voorganger reeds een begin gemaakt en enkele tientallen beschrijvingen vervaardigd. De vruchten van diens werk waren op de website te bekijken. Mijn taak was zijn werk voort te zetten.

Het grootste deel van de pamfletten betreft achttiende-eeuwse overheidspublicaties, naast een kleiner deel zeventiende-en negentiende-eeuwse stukken. Ik heb ik het materiaal op eeuw geselecteerd en ben ik begonnen aan de oudste stukken. In de praktijk betekende dat een vlugschrift uit de zestiende eeuw en een reeks van 45 uit de zeventiende eeuw. Op een enkel stuk na, waar ik niet meer aan toe gekomen ben, is daarmee het gehele oudste bestand afgehandeld. Daarnaast heb ik 35 pamfletten uit de achttiende eeuw en enkele negentiende-eeuwse en ongedateerde stukken beschreven.

EVALUATIE
Ik onderscheid de werksfeer en de didactische waarde. Om met het laatste beginnen. Ik heb veel geleerd over zaken waar ik niets van af wist. Zoals altijd in zulke gevallen stuit men snel op de eigen begrensdheid. In mijn situatie was dat vooral het gebrek aan historische kennis. Voor een snelle en adequate beschrijving van de materie die een pamflet behandelt, is een hoge mate van eruditie vereist. Bij de formele beschrijving had ik enig voordeel van de oefeningen tijden de colleges boekwetenschap in precisie en systematiek. Wat betreft de werksfeer, die was optimaal. Er heersten aangename, informele omgangsvormen, terwijl ik toch rustig en gestaag kon doorwerken.

DEEL II (13 september – 5 oktober 2017)

 

ANTIQUARIAAT BRINKMAN

Voor het tweede deel van dit stagetraject verplaatsen wij ons naar het Antiquariaat Brinkman te Amsterdam. De naamgever daarvan, Hendrik Brinkman, betrok in 1954 met zijn echtgenote het karakteristieke huis op de hoek van het Singel en de Raamsteeg te Amsterdam. Naast een algemene boekhandel specialiseerde Antiquariaat Brinkman zich tot een verzendboekhandel van m.n.  oudere wetenschappelijke boeken betreffende geschiedenis en de taal- en letterkunde. De winkelverkoop ging een ondergeschikte rol spelen. In dezelfde tijd trad Frank Rutten in dienst  van Brinkman. Bovendien ontstond er een nauwe samenwerking met Michiel Huizinga, een in klassieken en filosofie gespecialiseerde Groningse boekverkoper. In januari 2011 volgde Brinkmans pensioen, en werd Frank Rutten alleen eigenaar. De clientèle wordt met name gevormd door wetenschappers die vanuit professioneel oogpunt of ten behoeve van hun studiën specifieke publicaties zoeken.

WERKZAAMHEDEN
Tijdens dit tweede deel heb ik mij in overleg met Frank Rutten vooral bezig gehouden met moderne wetenschappelijke literatuur en daarnaast met enkele oude drukken. Daarnaast waren op dat moment de voorbereidingen voor de jaarlijkse Amsterdam International Antiquarian Book Fair in volle gang, waar ik een zeer bescheiden bijdrage aan heb geleverd en waarbij ik ook aanwezig mocht zijn. Tenslotte heb ik ook een ochtend doorgebracht aan de Archangelkade waar het bedrijf een grote opslagruimte heeft.

Voorafgaand aan de stage kreeg ik een rondleiding door het knusse winkelpand van Joanna Roozendaal, de huidige assistente van de heer Rutten. Op de begane grond bevindt zich vanouds de winkelruimte, met van elk genre een selectie boeken en prenten. De eerste etage herbergt een werkruimte plus kasten met oude drukken en in de voorkamer de handbibliotheek met uiteenlopende naslagwerken. Daar heb ik mijn meeste uren zitten werken.

De meeste moderne werken, die ik beschreven heb, waren becommentarieerde tekstedities van laat-antieke auteurs, afkomstig uit de bibliotheek van de Zwitserse classicus F. Paschoud. Van de oude drukken waren er enkele afkomstig uit de jezuïtische sfeer, zowel wat betreft auteurschap als herkomst. Sommige factoren bevorderden het tempo van beschrijving, andere vertraagden die. Boeken van overeenkomstige aard, in het bijzonder seriewerken, gingen vlug. Dit betrof de genoemde moderne wetenschappelijke literatuur, waarbij, de bindingswijze buiten beschouwing gelaten, geen vermelding van bijzondere details benodigd was. Bij de oude drukken heeft men uiteraard te maken met meer aanduidingen, zoals de druk, eventuele illustraties, ex libris, het soort boekband (constructie en decoratie) enzovoorts. Omdat antiquariaat Brinkman een internationale clientèle heeft opgebouwd en zich hiertoe niet alleen van het Engels bedient, moest ik in enkele gevallen ook beschrijvingen in het Duits en Frans opstellen

EVALUATIE
Kenmerkend voor dit stagedeel was de actieve begeleiding door Frank Rutten. Door me mee te nemen naar zijn opslag kreeg ik een beter idee van de omvang van de voorraad van een groot antiquariaat. Een inkijkje in de handelspraktijk kreeg ik door het bezoek aan de boekenbeurs, die bezocht werd door de meest uiteenlopende verzamelaars en verkopers. Het beschrijven van boeken heb ik ervaren, net als dat van pamfletten, als leerzaam werk.

DEEL III (11 oktober – 16 november 2017)

 

ANTIQUARIAAT FOKAS HOLTHUIS

Afsluitend het derde deel van deze stage, dat ons te Den Haag terugbrengt, ditmaal bij Antiquariaat Fokas Holthuis. Dit antiquariaat opereert in mij voorheen vrijwel onbekende niches van het antiquariaatswezen: dat van de bibliofiele en geïllustreerde uitgaven, Nederlandse literatuur in eerste en bijzondere drukken, letterkundige archieven en handschriften, originele brieven, Nederlandse en Engelse private presses en schrijversfoto’s en literaire parafernalia. We spreken hier dus zeker niet van  een doorsnee tweedehands boekenhandelaar. Het antiquariaat draagt de naam van zijn oprichter, Fokas Holthuis. Als zoon van een huisarts die in zijn vrije tijd tevens boekenverzamelaar was, kwam hij door diens literaire interesse al vroeg in contact met boeken van auteurs als Vondel en Cats en oude medische literatuur. Zelf had hij meer belangstelling voor de moderne vaderlandse letterkunde. Na zijn studie in Nijmegen begon Holthuis in 1994 zijn eigen antiquariaat, hiertoe geïnspireerd door de oude rot in het antiquarenvak Ab van der Steur. In deze beginfase was dat gevestigd in het ouderlijk huis te Bemmel. Het bleek een succesvolle stap te zijn. In 2001 huwde Holthuis zijn partner Paul Snijders, deze werd van toen af ook zakelijk partner en nam met zijn ‘Paulbooks’ deel in de zaak. Het antiquariaat verhuisde na het huwelijk naar Den Haag. Het is een gesloten antiquariaat dat op afspraak werkt. Stukken worden verworven op beurzen, (online) veilingen, bij collega’s, op boekenmarkten, via de familie van auteurs, etc. In 2008 werd Nick ter Wal aan het antiquarenensemble toegevoegd. Hij beheert de website van het antiquariaat en zijn gewaardeerd specialisme is het (be-)schrijven van boeken.  .

WERKZAAMHEDEN
Al voor de aanvang van dit laatste deel begreep ik, mij inlezend op de zeer uitgebreide en informatieve website van het antiquariaat, dat ik mij op terra incognita zou gaan begeven. Zo vreemd als het terrein van dit antiquariaat voor mij was, zo vreemd was het fenomeen van een stagiaire voor de drie antiquaren. Daardoor pijnigden zij zich het hoofd hoe dit eigenaardige fenomeen te begeleiden en aan werkzaamheden te helpen en maakten zij zich op aandoenlijke wijze zorgen over mijn geestelijk welzijn binnen hun bedrijf. We besloten dat ik me juist zoveel mogelijk zou bezig houden met nieuwe dingen, boeken die ik nog nooit in handen had gehad. Zo beschreef ik onder andere illegale en clandestiene oorlogsuitgaven, door Fokas liefkozend ‘clandestientjes’ genoemd. Deze boeken verschenen in beperkte oplagen tijdens de Tweede Wereldoorlog in het (semi-)verborgene. Voorts heb ik onder andere een negentiende-eeuws dagboek van een anonymus beschreven, die vertelt over zijn jarenlange verblijf in Suriname en een achttiende-eeuws collegedictaat van de medicus Bernhard Siegfried Albinus die aan de Universiteit van Leiden gedoceerd heeft, diverse boeken van J.K. van Eerbeek, een bibliofiele uitgave van John Buckland Wright en bibliofiel drukwerk van de private press De Blauwe Maandag.

De beschrijvingswijze die wordt gebruikt bij dit antiquariaat verschilt in zoverre van die bij de eerder bezochte stageplekken dat hier strenge zakelijkheid en beknoptheid wordt overstegen: na de formele gegevens neemt men ook uitgebreide achtergrondbeschrijvingen op. Met al mijn vragen kon ik mij wenden tot de heren. Tijdens het maken van de beschrijvingen waren enkele werken mij bovendien ook tot nut, zoals bijvoorbeeld Dirk de Jongs standaardwerk Het vrije boek in onvrije tijd (1958) en On human nature (1983), een proefschrift over Albinus. Naast het beschrijvingswerk werd ik opgenomen in de verdere dagelijkse gemoedelijke werkpraktijk van het antiquariaat, met alle informatieve en genotvolle momenten van dien. Van het bespreken en prijzen van de boeken voor de wekelijkse (soms) thematische nieuwsbrief, tot de vriendschappelijke omgang met al dan niet vaste klanten die aan huis hun bestellingen kwamen halen en dikwijls voor een gezellig praatje en soms een goed glas bleven hangen – alles was even plezierig en tegelijk leerzaam.

Bijzonder was ook Fokas’ ‘incunabelcollege’, dat hij een paar keer heeft mogen geven. Dan zetten wij ons gevieren aan een tafel op een bovenkamer om hoogtepunten uit de deels door zijn vader bijeengebrachte verzameling incunabula te bekijken en te bespreken. Uit deze lessen bleek, dat de heren een zeer brede algemene en boekhistorische kennis bezitten, die veel verder reikt, dan het terrein van hun handelswaar.

EVALUATIE
Fokas, Paul en Nick hebben steeds hun uiterste best gedaan mij te betrekken bij de lopende zaken van de dagelijkse praktijk van het antiquariaat: van het behandelen van de boeken voor de nieuwsbrief (waarbij ik af en toe ook prijssuggesties mocht doen) tot de omgang met de klanten. Ik kreeg daarbij hun onvermoeibare uitleg en een overvloed aan achtergrondinformatie. Feestelijke afsluiting was op de laatste dag een bezoek aan de wekelijks Haagse boekenmarkt op het Plein met aansluitend een lunch bij een zeer gerenommeerd restaurant.

TENSLOTTE

Tevoren had ik niet kunnen vermoeden, dat deze stage mij zo veel plezier zou geven. Werkelijk alles is mij meegevallen. De werksfeer, hoe onderling verschillend ook, was steeds bijzonder aangenaam. Ik had voortdurend het gevoel nieuwe onderwerpen te leren kennen op een ontspannen en inspirerende wijze. Hoewel ik zelf steeds het gevoel had niet snel genoeg te werken, omdat ik zo veel handelingen voor het eerst verrichtte, deden mijn begeleiders hun uiterste best om mij op mijn gemak te stellen. Ik realiseer me, dat ik natuurlijk maar een beperkt deel van het antiquariaatswezen heb kunnen waarnemen en in het bijzonder weinig van de commerciële kant heb kunnen zien, maar alles wat ik wel kon observeren, sprak mij sterk aan. Het zal vermoedelijk niet meevallen, om in deze sector betaald werk te krijgen, maar ik denk wel dat ik dit na deze stage en de afronding van mijn studie ga proberen.

Maureen Garconius